Waarom afvallen soms niet lukt: hormonen, stress en het setpoint

Afvallen is echter complexer dan alleen minder calorieën eten. Het lichaam heeft systemen die het gewicht reguleren. Hormonen, stress en biologische aanpassingen spelen daarbij een belangrijke rol. In dit artikel lees je waarom gewichtsverlies soms moeilijk vol te houden is en wat dit betekent voor gezond afslanken. 

Afvallen is meer dan minder eten

De basis van gewichtsverlies lijkt eenvoudig: wie minder energie binnenkrijgt dan hij of zij verbruikt, valt af. Toch laat onderzoek zien dat het lichaam zich aanpast zodra het gewicht daalt. 

Wanneer je afvalt: 

• daalt het energieverbruik 
• verandert de hormoonbalans 
• past het lichaam de vetverbranding aan 

Dit wordt ook wel metabole aanpassing genoemd. Het lichaam probeert energie te besparen en het eerdere gewicht te behouden. Dat is geen gebrek aan discipline, maar een biologisch beschermingsmechanisme. Wanneer het zich biologisch aanpast aan gewichtsverlies, kan het proces complexer worden dan alleen minder eten en meer bewegen. 

De rol van het setpoint: waarom het lichaam gewicht wil behouden

Het lichaam beschikt over mechanismen die het gewicht binnen een bepaalde bandbreedte proberen te houden. Dit idee wordt vaak beschreven met de zogenoemde setpoint-theorie. 

Na gewichtsverlies kunnen verschillende processen optreden: 

• het verzadigingshormoon leptine daalt 
• het hongerhormoon ghreline stijgt 
• het rustmetabolisme wordt lager 

Onderzoek laat zien dat deze hormonale veranderingen langere tijd kunnen aanhouden. Hierdoor blijft het lichaam signalen geven die gericht zijn op energiebesparing en verhoogde eetlust. Hierdoor kan het moeilijker worden om verder af te vallen of om het nieuwe gewicht vast te houden. 

Bij overgewicht of obesitas kunnen deze biologische processen sterker meespelen in het behouden of terugkrijgen van gewicht, al verschilt dit effect per persoon. 

Hormonen die invloed hebben op gewicht en eetlust

Gewicht wordt mede gereguleerd door een samenspel van hormonen. 

Leptine: het verzadigingssignaal

Leptine wordt geproduceerd door vetcellen en geeft de hersenen informatie over de hoeveelheid energie die is opgeslagen. Wanneer het vetpercentage daalt, daalt ook het leptineniveau. Hierdoor kan het hongergevoel toenemen en het energieverbruik afnemen. 

Dit mechanisme verklaart waarom iemand zich na gewichtsverlies vaak minder verzadigd voelt dan voorheen. 

Ghreline: het hongerhormoon

Ghreline wordt aangemaakt in de maag en stimuleert eetlust. Na afvallen kan het ghrelineniveau stijgen, waardoor het moeilijker wordt om minder te eten. Dit effect kan langere tijd aanhouden. 

Insuline en vetopslag

Insuline speelt een rol bij de opname en opslag van energie. Bij insulineresistentie reageert het lichaam minder goed op insuline. Dit komt vaker voor bij overgewicht. De regulatie van bloedsuiker en energiehuishouding kan daardoor veranderen. Dat kan invloed hebben op gewichtsregulatie en het afvallen complexer maken, al verschilt dit per persoon. 

Stress en gewicht: wat doet cortisol?

Langdurige stress kan invloed hebben op gewicht. Bij stress maakt het lichaam meer cortisol aan. Dit hormoon kan: 

• de eetlust beïnvloeden 
• de voorkeur voor energierijk voedsel vergroten 
• vetopslag rond de buik bevorderen 

Daarnaast kan stress de slaapkwaliteit verminderen. Slechte slaap beïnvloedt op zijn beurt weer leptine en ghreline, waardoor honger en eetlust kunnen toenemen. 

Stressmanagement en voldoende rust zijn daarom belangrijke onderdelen van gezond afslanken. 

Waarom gewicht vaak terugkomt na een dieet

In de praktijk blijkt dat veel mensen na een periode van streng diëten weer aankomen. Een tijdelijk dieet is vaak lastig vol te houden, zeker wanneer het sterk afwijkt van normale eetgewoonten. 

Dit verklaart waarom: 

• streng diëten vaak tijdelijk resultaat geeft 
• oude eetpatronen na verloop van tijd kunnen terugkeren 
• langdurige gewichtsstabiliteit moeilijk kan zijn zonder blijvende aanpassingen 

Duurzaam afvallen vraagt daarom om een aanpak die op lange termijn vol te houden is, in plaats van een korte, intensieve periode van restrictie. 

Wat betekent dit voor gezond afvallen?

Gezond afvallen draait om een aanpak die rekening houdt met de fysiologie van het lichaam. Dat betekent onder andere: 

• voeding die voldoende verzadigt (bijvoorbeeld eiwitrijk en vezelrijk) 
• regelmaat in maaltijden 
• voldoende slaap 
• aandacht voor stress 
• duurzame leefstijlveranderingen in plaats van extreem diëten 

Voor sommige mensen kan professionele begeleiding passend zijn, bijvoorbeeld wanneer leefstijlaanpassingen onvoldoende effect hebben of wanneer er sprake is van obesitas met gezondheidsrisico’s. 

De rol van moderne medicatie bij gewichtsverlies

De laatste jaren zijn er medicijnen ontwikkeld die inspelen op de hormonale regulatie van eetlust. GLP-1-medicatie, zoals semaglutide of tirzepatide (bijvoorbeeld Mounjaro), beïnvloedt signalen die betrokken zijn bij verzadiging en honger. 

Deze middelen kunnen: 

• het hongergevoel verminderen 
• de verzadiging versterken 
• ondersteuning bieden bij gewichtsverlies 

Ze zijn geen vervanging van een gezonde leefstijl, maar kunnen in bepaalde situaties een aanvulling zijn wanneer eerdere pogingen onvoldoende resultaat opleverden. 

Wanneer kan het verstandig zijn om hulp te zoeken?

Het kan zinvol zijn om professionele ondersteuning te overwegen als: 

• je herhaaldelijk gewicht verliest en weer aankomt 
• je BMI verhoogd is en gezondheidsrisico’s toenemen 
• leefstijlaanpassingen onvoldoende effect hebben 
• je merkt dat het proces mentaal zwaar wordt 

Ondersteuning kan helpen wanneer gewichtsverlies wordt bemoeilijkt door biologische processen, leefstijlfactoren of een combinatie daarvan. 

Conclusie

Wil je weten welke behandelopties er zijn als afvallen ondanks inspanning niet lukt?