Waarom afvallen soms niet lukt: hormonen, stress en het setpoint

Afvallen is echter complexer dan enkel minder calorieën te consumeren. Het lichaam beschikt over systemen die het gewicht reguleren. Hormonen, stress en biologische aanpassingen spelen hierbij een belangrijke rol. In dit artikel leest u waarom gewichtsverlies soms moeilijk vol te houden is en wat dit betekent voor gezond afslanken.

Afvallen is meer dan minder eten

De basis van gewichtsverlies lijkt eenvoudig: wie minder energie binnenkrijgt dan hij of zij verbruikt, valt af. Toch blijkt uit onderzoek dat het lichaam zich aanpast zodra het gewicht begint af te nemen.

Wanneer u gewicht verliest:

• daalt het energieverbruik
• verandert de hormoonbalans
• past het lichaam de vetverbranding aan

Dit wordt ook wel een metabole aanpassing genoemd. Het lichaam tracht energie te besparen en het oorspronkelijke gewicht te behouden. Dit is geen kwestie van een gebrek aan discipline, maar een biologisch beschermingsmechanisme. Wanneer het lichaam zich biologisch aanpast aan gewichtsverlies, kan het proces ingewikkelder worden dan enkel minder eten en meer bewegen.

De rol van het setpoint: waarom het lichaam gewicht wil behouden

Het lichaam beschikt over mechanismen die het gewicht binnen een bepaalde marge trachten te handhaven. Dit concept wordt vaak beschreven met de zogenaamde setpoint-theorie.

Na gewichtsverlies kunnen verschillende processen optreden: 

• het verzadigingshormoon leptine neemt af
• het hongerhormoon ghreline neemt toe
• het rustmetabolisme verlaagt

Onderzoek wijst uit dat deze hormonale veranderingen gedurende een langere periode kunnen aanhouden. Hierdoor blijft het lichaam signalen uitzenden die gericht zijn op energiebesparing en een verhoogde eetlust. Dit kan het bemoeilijken om verder gewicht te verliezen of het nieuwe gewicht te behouden.

Bij overgewicht of obesitas kunnen deze biologische processen een grotere rol spelen bij het behouden of herwinnen van gewicht, hoewel dit effect van persoon tot persoon verschilt.

Hormonen die invloed hebben op gewicht en eetlust

Gewicht wordt mede gereguleerd door een samenspel van hormonen.

Leptine: het verzadigingssignaal

Leptine wordt geproduceerd door vetcellen en informeert de hersenen over de hoeveelheid opgeslagen energie. Wanneer het vetpercentage afneemt, daalt ook het leptineniveau. Dit kan resulteren in een toename van het hongergevoel en een vermindering van het energieverbruik.

Dit mechanisme verklaart waarom iemand zich na gewichtsverlies vaak minder verzadigd voelt dan voordien.

Ghreline: het hongerhormoon

Ghreline wordt geproduceerd in de maag en stimuleert de eetlust. Na gewichtsverlies kan het ghrelineniveau stijgen, wat het moeilijker maakt om minder te eten. Dit effect kan langdurig blijven aanhouden.

Insuline en vetopslag

Insuline speelt een rol bij de opname en opslag van energie. Bij insulineresistentie reageert het lichaam minder goed op insuline. Dit komt vaker voor bij overgewicht. De regulatie van de bloedsuikerspiegel en de energiehuishouding kan daardoor veranderen. Dit kan een invloed hebben op de gewichtsregulatie en het proces van gewichtsverlies complexer maken, hoewel dit per persoon kan verschillen.

Stress en gewicht: wat doet cortisol?

Langdurige stress kan een invloed hebben op het gewicht. Bij stress produceert het lichaam meer cortisol. Dit hormoon kan: 

• de eetlust beïnvloeden
• de voorkeur voor energierijk voedsel verhogen
• vetopslag rond de buik stimuleren

Daarnaast kan stress de slaapkwaliteit verminderen. Slechte slaap heeft op zijn beurt een impact op leptine en ghreline, wat kan leiden tot een toename van honger en eetlust.

Stressbeheer en voldoende rust zijn daarom essentiële onderdelen van gezond vermageren.

Waarom gewicht vaak terugkomt na een dieet

In de praktijk blijkt dat veel mensen na een periode van streng diëten opnieuw bijkomen. Een tijdelijk dieet is vaak moeilijk vol te houden, vooral wanneer het sterk afwijkt van de gebruikelijke eetgewoonten.

Dit verklaart waarom: 

• Streng diëten levert vaak slechts tijdelijk resultaat op.
• Oude eetpatronen kunnen na verloop van tijd terugkeren.
• Langdurige gewichtsstabiliteit kan moeilijk te behouden zijn zonder blijvende aanpassingen.

Duurzaam afvallen vereist daarom een aanpak die op lange termijn vol te houden is, in plaats van een korte, intensieve periode van restricties.

Wat betekent dit voor gezond vermageren?

Gezond afvallen draait om een aanpak die rekening houdt met de fysiologie van het lichaam. Dat betekent onder andere: 

• voeding die voldoende verzadigt (bijvoorbeeld rijk aan eiwitten en vezels)
• regelmaat in maaltijden
• voldoende slaap
• aandacht voor stress
• duurzame leefstijlveranderingen in plaats van extreem diëten 

Voor bepaalde personen kan professionele begeleiding aangewezen zijn, bijvoorbeeld wanneer aanpassingen in de levensstijl onvoldoende resultaat opleveren of wanneer er sprake is van obesitas met gezondheidsrisico’s.

De rol van moderne medicatie bij gewichtsverlies

De afgelopen jaren zijn er geneesmiddelen ontwikkeld die inspelen op de hormonale regulatie van de eetlust. GLP-1-medicatie, zoals semaglutide of tirzepatide (bijvoorbeeld Mounjaro), beïnvloedt signalen die een rol spelen bij verzadiging en honger.

Deze middelen kunnen: 

• het hongergevoel verminderen 
• de verzadiging versterken 
• ondersteuning bieden bij gewichtsverlies 

Zij vervangen geen gezonde levensstijl, maar kunnen in bepaalde situaties een aanvulling vormen wanneer eerdere pogingen onvoldoende resultaat hebben opgeleverd.

Wanneer kan het verstandig zijn om hulp te zoeken?

Het kan aangewezen zijn om professionele ondersteuning te overwegen indien: 

• u herhaaldelijk gewicht verliest en vervolgens opnieuw bijkomt
• u BMI verhoogd is en de gezondheidsrisico’s toenemen
• leefstijlaanpassingen onvoldoende resultaat opleveren
• u merkt dat het proces mentaal belastend wordt

Ondersteuning kan nuttig zijn wanneer gewichtsverlies wordt bemoeilijkt door biologische processen, leefstijlfactoren of een combinatie van beide.

Conclusie

Wilt u weten welke behandelingsopties beschikbaar zijn wanneer gewichtsverlies ondanks inspanningen niet slaagt?