SOA

SOA is de afkorting van Seksueel Overdraagbare Aandoening. De naam omvat ziekten die seksueel overdraagbaar zijn, hoewel dat niet de enige manier van overdracht hoeft te zijn. In Nederland laten gemiddeld jaarlijks ruim 250.000 mensen zich testen op een soa. Bij ongeveer de helft daarvan wordt dan ook een soa-diagnose gesteld. 

Niet altijd geven soa’s klachten, maar als ze onbehandeld blijven kunnen ze ernstige gevolgen hebben, zoals onvruchtbaarheid, of, zoals bij een Hiv-besmetting, AIDS. Gelukkig hoeft dit niet te gebeuren en zijn de meeste soa’s goed te behandelen. Bekende SOA’s, die we hier gaan bespreken, zijn chlamydia, genitale wratten en herpes genitalis. 

Chlamydia

Wat is Chlamydia

Chlamydia wordt veroorzaakt door de bacterie Chlamydia trachomatis. Het kan infecties veroorzaken in de urinebuis, baarmoederhals, endeldarm of keel, maar kan zich ook uitbreiden naar de bijballen, baarmoeder of eileiders. 

Wat zijn de oorzaken van chlamydia? 

Chlamydia kunt u alleen krijgen door onveilige seks. De kans dat je chlamydia krijgt van orale seks is erg klein. 

Welke vormen van chlamydia zijn er? 

Chlamydia kent een tweede verschijningsvorm, lymphogranuloma venereum (LGV). Dit is een variant van chlamydia die vaker voorkomt bij HIV-geïnfecteerde mannen die seks hebben met mannen. Voor deze verschijningsvorm geldt een ander behandelplan. 

Hoe kunt u chlamydia herkennen? 

De meest voorkomende klachten bij vrouwen, die kunnen wijzen op een infectie zijn:  

  • Pijn of een branderig gevoel bij het plassen 
  • Pijn en bloedverlies tijdens of na het vrijen, of bloedverlies als u niet ongesteld bent 
  • Meer of abnormale vaginale afscheiding 
  • Jeuk bij de anus, (bloederige) afscheiding bij de ontlasting of diarree 
  • Veel pijn in de onderbuik, eventueel met koorts 
  • Bekkenontsteking met koorts 

Bij mannen is het te herkennen aan: 

  • Pijn of een branderig gevoel bij het plassen 
  • Afscheiding uit de plasbuis, vooral ’s morgens 
  • Jeuk bij de anus, (bloederige) afscheiding bij de ontlasting en diarree 
  • Pijn in de balzak 

Kunt u zelf iets doen tegen chlamydia? 

Er is geen andere behandeling bekend tegen chlamydia, dan een antibioticakuur via de arts. Het is belangrijk dat u deze aandoening niet onbehandeld laat.  Een onbehandelde chlamydia-infectie kan bij vrouwen resulteren in ontstekingen in de eileiders en het bekkengebied, chronische buikpijn, maar bovenal buitenbaarmoederlijke zwangerschappen en onvruchtbaarheid. Bij besmetting tijdens de zwangerschap kan het resulteren in vroeggeboorte, een te laag geboortegewicht, of ontstekingen aan ogen of longen. Bij mannen lijken de gevolgen minder ernstig; naast ontstekingen in de bijbal en de prostaat, kan er een tijdelijk verminderde vruchtbaarheid optreden. 

Wat zijn de behandelingen?

Als er geen sprake is van zwangerschap, en niet van lymphogranuloma venereum (LGV).

1e keus: Azitromycine oraal eenmalig 1000mg of doxycycline oraal 7 dagen.  

2e keus: Amoxicilline oraal of Levofloxacine oraal of Ofloxacine oraal. Behandeling gedurende 7 dagen. 

  • Bij rectale infectie: Doxycycline oraal 7 dagen 
  • Bij zwangerschap worden aangeraden: Azitromycine oraal (voorkeur) eenmalig of Amoxicilline oraal, 7 dagen 
  • Bij lymphogranuloma venereum (LGV) word geadviseerd: Oxycycline oraal (voorkeur), 21 dagen 
  • Erytromycine oraal, 21 dagen 

Chlamydia kan alleen behandeld worden met antibiotica. 

Alternatieve behandelingen 

Er zijn geen alternatieve behandelingen voor chlamydia. 

Leefstijl veranderingen 

Om te voorkomen dat u besmet wordt met chlamydia, is het altijd beter om seks te hebben met condoom. Als u chlamydia heeft, waarschuw dan alle eventuele bedpartners, zodat zij zich ook kunnen laten testen en kunnen voorkomen dat ze anderen besmetten. 

Genitale wratten 

Wat zijn genitale wratten? 

Genitale wratten zijn, zoals de naam al aangeeft, wratten rond of op de geslachtsdelen. Ze worden veroorzaakt door een HPV-virus. Een probleem bij deze soa is dat de wratten pas na enige tijd opkomen, terwijl u dit virus al wel kunt overdragen. De wratten komen op bij de penis, de vagina of de anus. In eerste instantie zijn de wratten klein, en groeien dan uit. De kleur is rozerood of grijswit. Meestal groeien ze in groepjes, en ze kunnen zich uitbreiden. 

Wat zijn de oorzaken van genitale wratten? 

De oorzaak van genitale wratten is een HPV-virus. Dit virus kunt u oplopen door seks, maar het kan ook overgedragen worden via de vingers of een gebruikte handdoek. Ook kan het worden uitgescheiden door de huid rond geslachtsdelen. Hierdoor beschermen ook condooms niet 100% tegen dit virus. Tenslotte komt het vaak voor dat mensen niet ziek worden van dit virus, en geen wratten krijgen. Ze kunnen het dan echter nog wel doorgeven. Ze zijn dan drager van het virus. 

Welke vormen van genitale wratten zijn er? 

Er is slechts één vorm genitale wratten, deze worden veroorzaakt door het HPV virus type 6 en 11. 

Hoe kunt u genitale wratten herkennen? 

De meest voorkomende klachten die kunnen wijzen op een besmetting met het HPV-virus zijn: 

  • Wratten rondom, op en in de geslachtsdelen 
  • Onzichtbare wratten in de vagina of op de baarmoedermond 
  • Wratten rondom de anus, deze kunnen ook ontstaan als u geen anale seks gehad heeft. 
  • Jeuk, pijn of een branderig gevoel 

Kunt u zelf iets doen tegen genitale wratten? 

Genitale wratten verdwijnen meestal spontaan, maar als u er veel last van heeft, dan kunt u, net als bij andere wratten, gedurende vijf tot zestien weken een zalf of vloeistof aanbrengen op de wratten. Het virus zelf zal niet uit uw lichaam verdwijnen. 

Wat zijn de behandelingen? 

Omdat genitale wratten ook spontaan kunnen verdwijnen, zal de arts met u overleggen of een behandeling gewenst is. Als dat het geval is, dan zijn er drie keuzen: 

Het middel podofyllotoxine. Breng daarbij vaseline aan op de omringende (gezonde) huid. Zet de behandeling voort tot de wratten zijn verdwenen. Maximaal 5 opeenvolgende weken gebruiken. 

Het middel imiquimod. Breng daarbij vaseline aan op de omringende (gezonde) huid. Zet de behandeling voort tot de wratten zijn verdwenen. Maximaal 16 opeenvolgende weken gebruiken. 

Het middel sinecatechins. Breng daarbij vaseline aan op de omringende (gezonde) huid. Zet de behandeling voort tot de wratten zijn verdwenen. Maximaal 16 opeenvolgende weken gebruiken. 

Medicijnen 

Zie de keuze van de arts. Het virus zelf zal niet uit uw lichaam verdwijnen, maar de wratten kunnen als u er last van heeft wel aangepakt worden. 

Alternatieve behandelingen 

Genitale wratten kunnen ook door de arts bevroren en verwijderd worden. 

Leefstijl veranderingen 

Om te voorkomen dat u besmet wordt met genitale wratten, is het altijd beter om seks te hebben met condoom. Als u genitale wratten heeft, ook als u er op dat moment geen last van heeft, waarschuw dan alle eventuele bedpartners, zodat zij zich ook kunnen laten testen en kunnen voorkomen dat ze anderen besmetten. 

Vaccinatie is mogelijk tegen HPV 6 en 11.

Herpes genitalis 

Wat is herpes genitalis? 

Herpes genitalis is een in Nederland veel voorkomende soa. Het is een seksueel overdraagbare aandoening, veroorzaakt door het herpes-simplexvirus type 1 of 2 (HSV-1 en HSV-2). Dit virus blijft voor altijd in uw lichaam, en bij stress, menstruatie of verminderde weerstand zal het weer de kop opsteken. 

Wat zijn de oorzaken van herpes genitalis? 

Herpes genitalis is een virus. U kunt besmet worden via de huid of het slijmvlies van uw mond, penis, vagina, of via de anus. Net als bij genitale wratten beschermt een condoom niet 100% tegen besmetting. U kunt het virus ook via de vingers of de mond naar andere delen van het lichaam overbrengen.  

Welke vormen van herpes genitalis zijn er? 

Er zijn meerdere vormen van herpes. Herpes genitalis is daar één van. 

Hoe kunt u herpes genitalis herkennen? 

Meestal komen de eerste symptomen, de karakteristieke blaasjes, pas na een week tevoorschijn.  Bij vrouwen zijn de meest voorkomende klachten: 

  • Jeuk, pijn of een branderig gevoel 
  • Rode plekjes op de huid of de slijmvliezen 
  • Blaasjes of zweertjes op of rond de vagina of in de mond (ook als uw mond niet met de geslachtsorganen in aanraking geweest is) 
  • Blaasjes of zweertjes op moeilijk zichtbare plekken zoals op de baarmoedermond of rond de anus 
  • Pijn bij het plassen 

Bij mannen zijn de meest voorkomende klachten: 

  • Jeuk, pijn of een branderig gevoel 
  • Rode plekjes op de huid of slijmvliezen 
  • Blaasjes of zweertjes op of rond de penis of in de mond (ook als uw mond niet met de geslachtsorganen in aanraking geweest is) 
  • Blaasjes of zweertjes rond en in de anus 
  • Pijn bij het plassen. 

De blaasjes kunnen na een week of drie indrogen en verdwijnen. Het lijkt dan alsof u ervan af bent, maar deze soa blijft altijd in uw lichaam en zal ook regelmatig weer de kop opsteken als uw lichaam minder in balans is. 

Kunt u zelf iets doen tegen herpes genitalis? 

Voorkomen is altijd beter dan genezen.  Bij een uitbraak kunt u de volgende maatregelen nemen: 

Raak de blaasjes nooit aan met uw blote handen of mond, of was uw handen direct daarna. 
Er zijn crèmes waar u de blaasjes mee kunt aantippen om ze te laten verdwijnen.

Wat zijn de behandelingen?

Medicijnen 

Bij geringe of terugkerende klachten kunt u de plekken lokaal behandelen met een indrogende pasta of crème: 

  • Zinkoxide (vaselinecrème of smeersel) of 
  • Zinksulfaat (vaselinecrème) 

Bij pijn kunt u lokaal behandelen met lidocaïnezinkoxide (smeersel) of systemisch met paracetamol of een NSAID. 

Bij ernstige klachten kan de arts u één van deze middelen voorschrijven: 

  • Valaciclovir (voorkeur) 
  • Aciclovir 
  • Famciclovir 

Alternatieve behandelingen

Er zijn geen alternatieve behandelingen voor herpes genitalis. 

Genitale infecties

Wat zijn genitale infecties? 

Genitale infecties zijn alle infecties aan de geslachtsdelen. Er valt een onderscheid te maken tussen infecties veroorzaakt door een schimmel, zoals een schimmelinfectie aan de penis of vagina en infecties veroorzaakt door bacteriën, virussen of parasieten zoals herpes, genitale wratten en schaamluis. Dit zijn soa’s. Schimmelinfecties komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen doordat de vagina in direct contact staat met de buitenlucht en dus kwetsbaar is. Bovendien is het er warm en vochtig waardoor bacteriën er goed kunnen leven. 

Wat zijn de oorzaken van genitale infecties? 

Schimmelinfecties zoals candida kunnen ontstaan als er sprake is van een disbalans in de gisten en bacteriën die normaal gesproken rond de geslachtsdelen leven. Deze gisten en bacteriën heeft iedereen en zijn normaal gesproken aanwezig maar geven geen problemen. Ze zorgen ervoor dat er een goede zuurgraad wordt behouden in de vagina of rondom de penis, waardoor gisten of schimmels geen kans hebben zich te ontwikkelen.

Als deze zuurtegraad echter verstoord raakt, bijvoorbeeld door gebruik van de anticonceptiepil, een antibioticakuur of overmatige hygiëne zoals het gebruik van te veel zeepproducten rondom de geslachtsdelen, dan kunnen deze gisten of bacteriën overmatig groeien en zich ontwikkelen tot infecties.  

Ook door hormonale veranderingen kunnen schimmels beter groeien, deze veranderingen kunnen optreden tijdens de menstruatie, een zwangerschap of bij gebruik van de anticonceptiepil. Wat betreft antibiotica, deze doden niet alleen de slechte bacteriën, maar ook de goede die zorgen voor een goede zuurgraad. Hierdoor krijgen schimmels de kans zich te vermenigvuldigen. Daarnaast kan een te grondige intieme hygiëne, zoals het gebruik van te veel zeepproducten leiden tot irritatie van het slijmvlies, waardoor schimmels kunnen groeien. Echter ook het gebruik van bepaalde medicijnen, zoals corticosteroïden kunnen leiden tot het ontstaan van schimmelinfecties en tot slot hebben vrouwen die lijden aan diabetes meer kans op het krijgen van vaginale schimmelinfecties. Deze infecties zijn echter niet besmettelijk en ontstaan niet door intiem contact met een partner. 

Soa’s worden veroorzaakt door een bacterie, virus of parasiet. Bekende soa’s zijn chlamydia en syfilis. De besmetting van chlamydia gebeurt via de bacterie chlamydia trachomatis, deze veroorzaakt een infectie in de vagina, urinebuis, baarmoederhals, anus of keel. De infectie kan uitspreiden naar de bijballen, baarmoeder of eileider en kan tijdens onbeschermd seksueel contact overgedragen worden. 

Welke vormen van genitale infecties zijn er? 

Voorbeelden van genitale infecties veroorzaakt door een schimmel zijn: 

  • Candida vaginalis; 
  • Candida balanitis. 

Candida is een schimmel die van nature aanwezig is op de huid. Normaal gesproken leeft deze in evenwicht met andere schimmels en bacteriën. Als dit evenwicht echter verstoord raakt, dan kan de candida-schimmel gaan overheersen en een schimmelinfectie veroorzaken. 

Voorbeelden van genitale infecties veroorzaakt door een bacterie zijn: 

  • Syfilis; 
  • Chlamydia; 
  • Gonorroe. 

Voorbeelden van genitale infecties veroorzaakt door een virus zijn: 

  • Genitale wratten; 
  • Hiv; 
  • Hepatitis B; 
  • Herpes genitalis. 

Voorbeelden van genitale infecties veroorzaakt door een parasiet zijn: 

  • Trichomonas; 
  • Schaamluis; 
  • Schurft. 

Genitale infecties veroorzaakt door een bacterie, virus of parasiet zijn soa’s. Een soa is een seksueel overdraagbare aandoening. Een schimmelinfectie kan worden overgedragen door seksueel contact, maar dit hoeft niet per se. Het kan namelijk ook ontstaan zonder seksueel contact te hebben. Bovendien kan een schimmelinfectie vanzelf over gaan, in tegenstelling tot een soa, die altijd behandeld moet worden.  

Hoe kunt u genitale infecties herkennen? 

De meeste genitale infecties geven symptomen zoals: 

  • Irritatie; 
  • Jeuk; 
  • Pijn tijdens het plassen of vrijen; 
  • Droogheid; 
  • Extra afscheiding; 
  • Roodheid; 
  • Een branderig gevoel tijdens het plassen; 
  • Zwellingen. 

Heeft u last van jeuk, witte, brokkelige afscheiding, roodheid en irritatie? En heeft u daarnaast geen last van andere klachten, zoals buikpijn, tussentijdse bloedingen of een bloederige afscheiding? Dan is het zeer waarschijnlijk dat u een schimmelinfectie heeft. Uw huisarts kan eventueel met een wattenstaafje wat afscheiding afnemen om de diagnose te controleren. U kunt een schimmelinfectie opnieuw krijgen, dit komt vaak voor. 

Om uzelf te testen op een soa kunt u terecht bij uw huisarts. Neem contact op met uw huisarts als u last hebt van symptomen die kunnen wijzen op een soa, zoals een brandend gevoel bij het plassen en ongewone afscheiding uit de vagina, penis of anus. Het testen verloopt via een uitstruikje, urineonderzoek of bloedonderzoek. In sommige gevallen zijn al deze onderzoeken nodig om een betrouwbaar resultaat te kunnen geven.

Het uitstruikje van uw vagina, anus en urineonderzoek kunt u in de meeste gevallen zelf doen. In sommige gevallen is tevens een uitstrijkje van de keel nodig, dit doet een verpleegkundige. Hij of zij voert tevens het bloedonderzoek uit en het kan een paar dagen duren voordat u de uitslag heeft. Daarnaast kunt u kiezen voor een zelftest, die beschikbaar is op de markt. Houd er echter rekening mee dat deze testen niet altijd even betrouwbaar zijn. 

Kan ik zelf iets doen tegen genitale infecties? 

Aangeraden wordt om regelmatig te testen op soa’s, vooral als u vaak wisselende seksuele partners hebt. Als blijkt dat u een soa heeft, schrijft uw huisarts u in de meeste gevallen een antibioticakuur voor. Hij of zij raadt u vervolgens aan om één week na het begin van de behandeling en in elk geval totdat de huidige partner getest en/of behandeld wordt, seksueel contact te vermijden. Indien dit niet mogelijk is, moet er in elk geval een condoom of beflapje gebruikt worden. 

Wat zijn de behandelingen?  

Voor een schimmelinfectie geldt het volgende: Houd er rekening mee dat een vaginale schimmelinfectie geen kwaad kan aangezien het normaal gesproken vanzelf over gaat. Neem echter contact op met uw huisarts als de klachten lang aanhouden of erg hinderlijk zijn. De huisarts kan u de volgende middelen voorschrijven: 

  • Miconazol; 
  • Clotrimazol; 
  • Butoconazol; 
  • Fluconazol. 

Er bestaan verschillende antischimmelmedicijnen in verschillende toedieningsvormen, zoals tabletten, crèmes of ovules. Miconazol bestaat in de vorm van een capsule en in de vorm van een crème. Voor vrouwen geldt: de capsule is alleen op recept verkrijgbaar en moet u één keer per dag, meestal in de avond, diep in de vagina inbrengen.

Een ander antischimmelmiddel is Cotrimazol, dit kunt u ook zonder recept kopen. U moet Cotrimazol gedurende ongeveer 1 tot 3 dagen in de vagina inbrengen als u niet ongesteld bent. Voor mannen worden alleen crèmes voorgeschreven. 

Bacteriële infecties moeten behandeld worden met antibiotica. Zo wordt bij chlamydia gekozen voor azitromycine of doxycycline. Als u syfilis heeft, zal uw huisarts u in eerste instantie antibiotica geven in de vorm van penicilline-injecties. De antibiotica doden de syfilisbacterie, zodat deze geen verdere schade kan aanrichten in uw lichaam. 

Soa’s veroorzaakt door een parasiet worden op verschillende manieren behandeld. Schaamluis en schurft worden door middel van een zalf of crème behandeld. In het geval van schaamluis is deze vrij verkrijgbaar in een drogisterij. Een crème voor de behandeling van schurft wordt voorgeschreven door uw huisarts.

Trichomonas wordt behandeld door een eenmalige dosis antibiotica. Zoals eerder vermeld worden soa’s doorgegeven, wat betekent dat het erg belangrijk is om uw seksuele partners op de hoogte te stellen van het feit dat u een soa heeft. Zij kunnen vervolgens weer contact opnemen met hun partners, waardoor iedereen getest en behandeld kan worden. 

Bijkomende risico’s en bijwerkingen 

Houd er rekening mee dat u het product Miconazol niet in combinatie met bepaalde bloedverdunners mag gebruiken. Daarnaast kunnen vaginale antischimmelmiddelen een condoom of pessarium beschadigen. Deze voorbehoedsmiddelen zijn dan ook niet betrouwbaar als u een antischimmelmiddel in uw vagina heeft aangebracht, houd hier rekening mee. 

Een behandeling met antibiotica kan soms bijwerkingen geven. De meest voorkomende bijwerkingen zijn: 

  • Maagdarmklachten, zoals braken, misselijkheid, maagpijn en diarree; 
  • Verminderde eetlust; 
  • Ontstoken slijmvliezen, zoals in de mond, vagina of anus, dit is meestal een schimmelinfectie; 
  • Bijholteontsteking, dit is een ontstoken neusholte; 
  • Geïrriteerde huid, zoals blaasjes of puistjes; 
  • Hoofdpijn; 
  • Gewrichtspijn; 
  • Vermoeidheid. 

De meeste klachten zoals maag- en darmklachten, hoofdpijn, vermoeidheid, gewrichtspijn en verminderde eetlust gaan na een paar weken vanzelf over. Neem echter contact op met uw huisarts als deze klachten lange tijd aanhouden. 

Voor syfilis geldt: de werkzame stof in penicilline-injecties is benzathinebenzylpenicilline. Het kan voorkomen dat men allergisch is hiervoor, daarom wordt men na toediening gedurende minimaal 30 minuten geobserveerd om een ernstige acute allergische reactie te voorkomen. 

De meeste bijwerkingen van benzathinebenzylpenicilline zijn: 

  • Candidiase; 
  • Maag- en darmklachten; 
  • Braken; 
  • Glossitis (ontstoken tong); 
  • Stomatitis (mondvliesontsteking).

Hoe kunt u genitale infecties voorkomen? 

Voor soa’s geldt: voorkomen is beter dan genezen. Hierbij speelt veilig vrijen een grote rol. Hiermee wordt bedoeld het gebruiken van een condoom of beflapje tijdens de seks. Uit onderzoek is echter gebleken dat soa’s niet in alle gevallen kunnen worden voorkomen door het gebruik van condooms, aangezien deze niet altijd op tijd of goed worden gebruikt (deze kunnen scheuren of afglijden).

Zorg er daarom tevens voor dat er geen bloed, sperma, voorvocht of vaginaal vocht op het slijmvlies van uw partner komt. Dit verhoogt namelijk de kans op besmetting. Daarnaast is het belangrijk dat als u een soa hebt, u uw sekspartners hiervan op de hoogte stelt, zodat zij zich kunnen testen en behandelen om verdere besmetting te voorkomen. U dient iedereen te waarschuwen waarmee u de afgelopen 6 maanden seksueel contact heeft gehad.  

Wat betreft schimmelinfecties zoals candida, deze ontstaan doordat de natuurlijke balans van bacteriën en schimmels rondom de vagina verstoord is. Om dergelijke infecties te voorkomen en het herstel te versnellen, is het belangrijk dat u het slijmvlies van de vagina of de huid rondom de penis zo min mogelijk verstoord. Denk hierbij aan het volgende: 

  • Gebruik zo min mogelijk zeepproducten om de geslachtsdelen mee schoon te maken. Deze middelen kunnen namelijk het slijmvlies van de vagina irriteren en de effectiviteit ervan is niet bewezen; 
  • Gebruik alleen lauw water om uw vagina te wassen, de binnenkant van de vagina is namelijk zelfreinigend; 
  • Vermijd het dragen van strakke of synthetische broeken; 
  • Vrij niet als de vagina nog droog is, hierdoor kan namelijk het slijmvlies geïrriteerd raken.
  • Gebruik indien nodig een glijmiddel; 
  • Vermijd inlegkruisjes of vervang deze regelmatig aangezien deze een broeierige, vochtige en warme omgeving veroorzaken waar schimmels goed in kunnen groeien; 
  • Veeg altijd van voren naar achteren af na toiletbezoek omdat er anders darmbacteriën in de vagina kunnen komen; 
  • Vervang maandverband en tampons op tijd.

Bronnen: 

Soaids Nederland (z.j.) Soa’s, geraadpleegd op 12 mei 2019, op https://www.soaaids.nl/nl/soas 

Zorginstituut Nederland (z.j.) seksueel overdraagbare aandoeningen, geraadpleegd op 12 mei 2019, op https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/seksueel_overdraagbare_aandoeningen 
Zorginstituut Nederland (z.j.) huidinfectie, herpes virus, geraadpleegd op 12 mei 2019, op https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/huidinfectie__herpes_virus 

Dr. Njoo, M.D. (2019). Schimmelinfecties [website]. Geraadpleegd van https://www.huidarts.com/huidaandoeningen/schimmelinfecties/ 

Farmacotherapeutisch kompas. (2019). Vulvovaginale candidiasis [website]. Geraadpleegd van https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/vulvovaginale_candidiasis 

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2019). Syfilis [website]. Geraadpleegd van https://www.rivm.nl/syfilis 

Soa Aids Nederland. (2019). Syfilis [website]. Geraadpleegd van https://www.soaaids.nl/nl/alle-soas/syfilis 

Beoordeeld door:

Drs. Wouter Mol, Huisarts
Registratienummer: BIG: 9057675501

Drs. Wouter Mol studeerde Geneeskunde aan de RUG (Groningen). Hij was van 2002-2003 assistent neurologie en van 2003-2005 assistent interne geneeskunde en spoedeisende hulp. Wouter Mol is sinds 2005 werkzaam als huisarts.